Kveikja

 

KVEIKJA í Ketilhúsi

Um náttúru, hughrif og neista í myndlist

Náttúran hefur ađdráttarafl sem flestir finna á eigin skinni ţegar einhverjum tíma er eytt utan bćjarmarkanna. Vellíđanin sem allflestir finna fyrir úti í náttúrunni er nokkuđ óumdeild og ótal fjálgar lýsingar skálda eru til af upplifunum af náttúrudýrđinni, sem ekki verđur reynt ađ endurleika hér.  Síđan húmanisminn ruddi sér til rúms á 16. öldinni hafa listamenn velt náttúrunni fyrir sér. Eftir ađ mađurinn fór ađ kannast viđ sjálfan sig í stóra samhenginu fór hann ađ sjá náttúruna. Ekki einungis sem bakgrunn eđa einfaldan veruleika, farartálma og matarkistu heldur sem sjálfstćtt fyrirbćri skynjunar. Ţađ er útbreiddur misskilningur ađ iđnbyltingin hafi kallađ lćkina, trén og grundirnar til ađalhlutverks. Ţađ var húmanisminn. Um leiđ og viđ fórum ađ aftengja okkur trúarkreddunum sáum viđ dýrđ sköpunarinnar. Strax á upphafsárum iđnbyltingarinnar á 18. öldinni fer landslagsmálverkiđ ţó ađ njóta sífellt meiri borgaralegra vinsćlda. Kannski var ţađ hin öra borgarmyndun sem olli ţví ađ mannskepnan fór ađ sakna náttúrunnar og sótti í eftirmyndina. Ef til vill olli skođun listamanna á náttúrunni vitundarvakningu um fegurđ hennar. Í náttúrunni má finna fyrir hughrifum, einhverri illútskýranlegri vellíđunartilfinningu. Kannski er hún bara lćrđ af listasögunni.  Ađ leyfa sér ađ fá um stundarsakir innsýn í einhvern dýrđlegan heim og eiga hlutdeild í honum.

Ţetta hlýtur ađ vera ákjósanlegt ástand en samt eru í rauninni sárafáir sem eyđa miklum tíma dagsins í náttúrunni, ţessari uppsprettu áreynslulítillar vellíđunar. Náttúran er enda síkvik, óútreiknanleg og annsi oft svo langt í burtu. Má kannski allt eins njóta minningarinnar um hana, eftirmyndar? Má ef til vill líkja eftir sólarljósinu međ rafmagnslömpum og tengja viđ minninguna um umfang ţess međ gulum flötum á gólfi og veggjum? Sogast inn í náttúrulýsingar í mćltu máli og kalla ţannig fram kunnuglega vellíđanina og minningar úr bjarmanum í náttúrunni. Grafa niđur á birtuna sem er svo eđlilegt ađ finna fyrir.

1_web

Alvöru ljós

Í sýningunni Kveikju í Sjónlistamiđstöđinni tekst Jóhanna Helga Ţorkelsdóttir međal annars á viđ upplifun mannsins í náttúrunni og hvernig hćgt sé ađ líkja eftir ţeirri dularfullu vellíđan sem oft fylgir náttúruupplifun, án ađkomu náttúrunnar sjálfrar. Hún hefur í ţeim tilgangi kynnt sér rannsóknir sem sýna ađ mađurinn hafi međfćdda ţörf fyrir tengsl viđ náttúruna og ţví ćtti vansćlum, náttúrusviptum nútímamanninum ađ vera farsćlast ađ hlađa batteríiđ úti í hinni guđsgrćnu. Í athugunum sínum hefur Jóhanna fundiđ rannsóknir sem sýna ađ jafnvel myndir af náttúru geri sama gagn, ţ.e. ađ náttúrustađgenglar geti gagnast okkur á svipađan hátt og náttúran sjálf.

Á efri hćđ Ketilhússins er einhvers konar therapeutísk tilraunastofa ţar sem leitast er viđ ađ tengja inn á minningar um raunverulega náttúru. Ţar eru verk úr dagsljósalömpum sem líkja eftir birtu sólarinnar og eru taldir hafa endurnćrandi áhrif. Verksmiđjuframleitt dagsljósiđ skín í gegnum filmur međ ljósmyndum af vatni sem málađ hefur veriđ ofan í međ vatnslit. Gestir geta hlýtt á hljóđupptöku af dáleiđslu sem byggir á náttúrulýsingum og međ ţví kallađ fram náttúrumyndir fyrir hugskotum sér, til slökunar og endurnćringar.

Á neđri hćđ Ketilhússins flćđa gulir fletir frá gluggum rýmisins, yfir gólf og upp á veggi. Ţeir taka form sín af ţví hvernig sólin hefur streymt inn í rýmiđ á ákveđnum tíma dagsins og myndađ fleti markađa af gluggapóstum, stiga, handriđi og öđru í rýminu sem tálmar för ljóssins og kastar ţannig skugga. Ţetta er einhvers konar minning um sólarljós, tilraun til ađ halda í ţađ náttúrulega, óstjórnanlega sem einu sinni var og viđ kunnum svo ljómandi vel viđ.

Á auđum veggjunum, ţar sem sólar hefur ekki notiđ viđ, hanga verk sem sýna ađţrengt ólgandi vatn. Verkin eru sett saman úr fjórum ljósmyndum hvert, en viđ ţá samsetningu myndast göng, farvegur, ćđ sem vatniđ fossar innan. Ţarna er ekki gerđ tilraun til ađ skapa eftirmynd af landslaginu heldur eru ţar brot úr náttúrunni notuđ til ađ byggja nýja mynd.

Myndirnar voru teknar á ferđ Jóhönnu um San Sebastian á Spáni ţar sem hún gekk fram á ţverhníptan klett sem sjórinn lamdi í ölduróti ţónokkrum metrum neđar. Upplifunin hlýtur ađ hafa haft áhrif á hana, ţví eitthvađ fékk hana til ađ leggja á sig ţá fyrirhöfn og óţćgindi sem ţví óhjákvćmilega fylgir ađ hanga fram af kletti međ myndavél til ađ reyna ađ fanga glefsur af náttúrukraftinum. Ţćr má síđar nota til ađ rađa saman og byggja úr nýja mynd sem vonandi felur í sér kraft fyrirmyndarinnar, en setur hana í nýtt, óhlutbundnara og víđara samhengi.

Verkiđ vekur upp ýmsar tengingar viđ vatnslitamálverkiđ, enda myndefniđ malerískt í sjálfu sér; hreyfing, birta, ólga og hvítfyssandi vatn sem mćtir sandsvörtum klettavegg. Verkin eru prentuđ á vatnslitapappír og sýna vissulega eina meginuppistöđu vatnslitarins, vatn. Myndirnar hćtta svo gott sem alveg ađ vera brim sem brotnar viđ klettavegg og hinir óhlutbundnu eiginleikar myndarinnar verđa ofan á.

2_web

Náttúran og hin ófinnanlega ónáttúra

Freistandi er ađ líta á sýninguna Kveikju í heild sem landslagsmálverk, enda er ţar reynt ađ fćra náttúruna heim í stofu, ef svo má ađ orđi komast, og endurskapa tilfinningu fyrir náttúrunni. Í sýningunni er međvitađ reynt ađ flytja eftirlíkingar af náttúrunni inn í manngert umhverfi, líkt og landslagsmálverk gera, ţótt miđlarnir hér séu örlítiđ frábrugđnir. Gerđ er tilraun til ađ fanga dýrđina í náttúrunni sem heillađ hefur listamanninn og koma henni fyrir í dauđum hlut; rađa efnum, línum og litum ţannig ađ andinn fari í efniđ og sú innblásna tilfinningin sem ţví fylgir ađ standa frammi fyrir náttúrunni lifi ađ einhverju leyti í verkinu.

Ţegar fariđ er út í svona skilgreiningar er ţó vandasamt ađ finna hvar mörkin liggja. Ef ţađ ađ flytja náttúruna heim í stofu gćti talist landslagsverk má spyrja sig hvar sú skilgreiningaryfirfćrsla, og ţar međ landslagsverkiđ, endi (ef ţađ sker sig ţá eitthvađ úr eđa eigi sér yfir höfuđ upphaf). Náttúran er jú ekki bara úti í upphöfnu sveitinni, náttúran er alls stađar. Allt í okkar manngerđa umhverfi á uppruna sinn í náttúrunni, hún er alltaf nálćg. Ţótt margt náttúrulegt hafi tekiđ róttćkum breytingum í međförum mannanna, jafnvel svo miklum ađ bestu mönnum verđur um og ó, er náttúran sjálf alltaf ađ umbreytast fyrir tilstilli tíma, veđurs, gangs himintunglanna, umgangs og ágangs dýra og manna. Mađurinn er jú, ţrátt fyrir allt, eitt af dýrum náttúrunnar.

 

Sá kraftur sem mögulega felst í listaverki getur einmitt átt uppruna sinn í ţví hvernig listamađur heillast af ţeirri fögru, hamingjuríku tilfinningu sem hann upplifir í náttúrunni og langar ađ lofa stundinni ađ lifa lengur, endurskapa hana í listaverki, svo töfrarnir geti lifađ og flust milli stađa međ verkinu. Ţađ er ţó ef til vill alltaf á ţrautalista skálda og listamanna, óháđ viđfangsefni, ađ reyna ađ ráđa viđ hiđ ill- eđa óviđráđanlega, koma ţví í form og miđla ţví til annarra. Ţessi hughrif ţurfa auđvitađ alls ekki ađ koma úr ?ósnortinni? náttúrunni og ţví síđur ţarf ađ líkja beint eftir áhrifum eđa ásýnd hennar til ađ upplifa ţau, ţau geta falist svo víđa.

3_web

Kveikjan, neistinn

Ef til vill eru listamenn alltaf ađ fást viđ upplifun á tilfinningum sem snerta viđ kjarnanum sem verđa kveikjan ađ ţví ađ eitthvađ gerist. Umbreyta ţeim í efni eđa annađ form, leggja efniviđ úr öđrum upplifunum saman viđ og búa til eitthvađ nýtt sem stendur sjálfstćtt og getur af sér ný hughrif. Er myndlistin ekki alltaf ađ reyna ađ finna jafnvćgi á títuprjónshausnum ţar sem finna má sannar tilfinningar og hugsanir sem hreyfa viđ okkur? Myndlistin er takmarkalaus vettvangur til ađ skynja og finna og vera í samtali viđ samtíma sinn og umhverfi. Skođa manninn í náttúrunni og náttúruna í manninum, stađsetja sig í hverfulum heiminum eđa sćtta sig viđ ţađ ađ eiga í raun aldrei og alltaf stađ í ţessari endalausu spíral-hringrás.

Viđ sem áhuga höfum á myndlist skođum árlega mikinn fjölda listaverka. Viđ ţrćđum sýningar, skođum bćkur og blöđ og sjáum margt snoturt. Reyndar einnig talsvert óspennandi, eitthvađ fyndiđ, sumt lélegt og margt vitrćnt. Allt er ţess virđi vegna ţess ađ:    bamm!   ? inn á milli sér mađur listaverk sem renna undir húđina, skjótast eftir einhverjum leiđslum beint inn í kjarnann á manni og springa ţar út.

Verk sem framkalla sannkölluđ hughrif og lifa í minninu árum eđa áratugum saman, breyta mannfólki. Ţau kveikja löngun til ađ gera eitthvađ og tengja sjálfkrafa inn á eitthvađ djúpt í manneskjunni ? fara á sama stađ og veriđ er ađ grafa eftir í hugleiđslu, náttúrulega kjarnann í okkur sem sameinar allar verur, vekur eitthvađ ţar og stađfestir tilvist ţess.

Kannski er myndlistin í heild sinni og upplifunin af henni okkur jafn mikilvćg og  ?ósnortin? náttúran. Vćntanlega gera vönduđ  myndlistarverk okkur  ađ betri manneskjum. Litlir neistar hér og ţar og út um allt sem alveg má vona ađ smitist manna í millum og kveiki einhvers stađar elda, sem aftur neisti frá. Hćgt og bítandi skíđlogi í öllu saman.

Ingibjörg Sigurjónsdóttir