slensk samtarportrett


Heiti sningarinnar, slensk samtarportrett, felur sr margar vsanir sem birtast fjlbreyttri flru listaverkanna. Um er a ra hugavera blndu og samspil hugmynda um a sem er slenskt, um hva felst hugmyndinni um samt og um a sem ori portrett stendur fyrir. Allar essar hugmyndir og oft tum vnt samspil eirra eiga sinn tt mtun og samsetningu sningarinnar. ungamija sningarinnar er hugmyndin um portretti og a sem a getur leitt ljs. a er kjarninn v sem er nnur tlun hennar: a birta horfendum slenska samt samspili lkra portrettmynda og a draga fram einskonar msakmynd sem segir meira en or f mlt og mun meira en hver einstk mynd getur snt. sningunni er v leitast vi a sna portrett vum skilningi ar sem fjlbreytni aferum, myndhugsun og afstu til listskpunar kemur skrt fram margbreytileika verkanna. annig birtist okkur portretti slenskum veruleika ninu, veruleika sem sr djpar sgulegar rtur. Tknrn merking myndanna er senn einstk persnulegri nlgun listamannsins vi fyrirmynd sna og almenn, ar sem verkin birta okkur mynd ess samflags sem vi bum .

Hugmynd portrettsins

Ori portrett upptk sn latneska orinu protraho. Bkstafleg merking orsins er a draga ea leia eitthva fram vi. yfirfrri merkingu ir a hinsvegar a sveipa hulunni af einhverju ea leia eitthva ljs. ar liggur lykillinn a baki mannamyndunum sem ori hefur oftast vsa til. Hugmyndin er s a myndirnar dragi fram einhvern raunveruleika sem br a baki tliti manneskjunnar sem myndin er af og gefi okkur annig innsn persnuleika og slarlf sem falist getur undir glu yfirbori myndarinnar. Listamaurinn horfir fyrirmynd sna og skoar hana gaumgfilega. Hann dregur san lnur hennar bla ea striga annig a hn birtist okkur ljslifandi, helst annig a allir sem hana ekkja finna a arna br a baki einhver raunveruleiki sem er s persna sem myndin er af. etta er kjarni portretthugmyndarinnar.

Tilgangurinn me portrettmyndinni er v s a n fram sterkum lkindum me myndinni og eirri persnu sem myndin er af. Myndin er talin g egar hn nr vel persnunni bak vi myndina. finnst flki a ekkja hana sem slka og ruglast ekki henni og rum sem lkjast eim sem myndin er af. tlun listamannsins er v s a myndin ni a fanga einstakt tlit eirrar persnu sem myndin er af, tlit sem s persna hefur sjlf og enginn annar.

Saga portrettmynda

Grikklandi til forna var algengt a gerar voru ekkjanlegar eftirmyndir af mektarmnnum og r settar upp opinberlega. Myndir essar jnuu meal annars pltskum tilgangi og voru notaar til a sna vld og styrk vikomandi aila. Lkamlegt atgervi og rttamennska voru mikils metin samflaginu. egar portrettmyndir voru gerar af valdamnnum var mnnum mun a sna sem voldugasta. Til ess voru eir fegrair annig a ekkjanleg hfumynd ess sem portretti var af var sett glsilegan og stltan lkama rttamanns. myndaur stltur lkami kom annig sta rrari lkama hins aldurhnigna stjrnskrungs. Segja m a portretti hafi annig tt a n hinu innra eli ess sem myndin var af. Lkaminn sem var farinn a gefa sig var ekki hin rtta mynd mannsins. Kraftur hans og styrkur birtist v betur stltri eftirmyndinni heldur en hinum raunverulega lkama. Portretti sndi mynda tlit mannsins sem a var af fremur en raunverulegt tlit hans. a birti flki v manninn annig a hann vri ekkjanlegur styttunni og rttamannslega mynd hans sem gat veri verulega lk raunverulegri mynd hans.

egar myntsltta var innleidd Rmaveldi var fljtlega til sis a setja portrett af keisaranum myntina. Keisarinn var einstakur og essvegna var mynt me andliti hans einstakt tkn fyrir rki sjlft, tkn sem arir gtu ekki leiki eftir me rttu. Portrett keisarans var stafesting gildi peninganna. a sndi a eir kmu fr rki hans og vru ess vegna gildir og a vermti eirra vri v tryggt. a var einstk persna keisarans sem st bkstaflega bak vi etta gildi. annig var portretti a flugu valdatki. Keisarinn var einn og einstakur og ekktur af eim egnum snum sem voru nvgi vi hann. Vandinn var hins vegar s a egnar sem bjuggu fjarri hfuborginni gtu ekki lrt a ekkja hann. Peningarnir jnuu v hlutverki a bera hrur rkisins t um vfemar lendur ess. Einstk portrettmynd keisarans sem prddi myntina breiddi v t og tryggi vld hans. egar peningarnir voru notair sem gjaldmiill utan landamra rkisins minntu eir einnig mtt ess og afl.

Upphaf einstaklingsins

a er tmum endurreisnarinnar, fjrtndu og fimmtndu ld, sem portretti raist yfir mynd sem vi ekkjum a. var til sis a auugir og valdamiklir menn styrktu ger kirkjulistaverka. eir smdu vi listamenn um ger myndanna sem sndu ekkta atburi r Biblunni. essum tma fr einnig a vera viteki a bta inn myndina mynd af velunnaranum sem fjrmagnai myndina. eir fengu annig a vera samneyti vi Krist, Maru og postulana myndinni, til hliar vi meginatburina. annig ltu eir gera sjlfum sr tkn, svipa og keisarinn var fyrir rki, um eigin stu. mynd eirra vettvangi trarlegra atbura minnti ara samferarmenn eirra hversu trair og tryggir kirkjunni eir vru. Hn var einnig a vissu marki sett fram Gui til vitnis um velgjrir eirra. Hn vakti me eim von um a leiin til himnarkis eftir dauann yri austtari en annarra sem ekki ttu sr portrettmynd veggjum kirkjunnar. a voru hinsvegar ekki bara hrifamenn sem birtust verkum ennan htt. Listamenn su sr einnig leik bori og laumuu sinni eigin mynd inn verkin. egar lei fram sextndu ldina var sfellt algengara a ekktir listamenn mluu sjlfa sig inn eigin verk.

barokktmanum, sautjndu ld og fram tjndu, var mikill uppgangur ger portrettmynda. eir sem ttu miki undir sr, aalsmenn og auugir borgarar, ltu auknum mli mla af sr myndir sem sndu skartklum og me hluti kring um sig sem tkn um velmegun eirra og stu. Hr var tilgangur portrettmyndarinnar bi s a heira minningu einstaklingsins og sna stu hans jflaginu. Hollandi var einnig til sis a fagflg inaarmanna ltu mla af sr hpportrett. Me v minntu eir mikilvgi gildisins jflaginu og sndu hvernig eir sem hpur einstaklinga gat tryggt vld sn og hrif sameiningu. Hpportrettin sndu samborgurum a eir sem eim voru vru mikilvgir menn samflaginu. A auki sndi hpportretti fram mismunandi stu flaganna gildinu innbyris. eir mikilvgustu voru meira berandi og mipunkti myndarinnar en eir sem minna mttu sn voru sndir til hliar. Tknrn merking portrettmynda samflaginu var v orin mikilvg essum tmum.

barrokktmanum fru myndlistarmenn einnig a mla sjlfsmyndir af sr auknum mli. ur voru mlarar taldir einfaldir handverksmenn en essum tma sttust eir eftir aukinni viurkenningu sem virtir borgarar. Me v a mla af sjlfum sr svipaar myndir og eir geru af ramnnum styrktu eir stu sna sem borgarar samflaginu.

Ntmaportrett

ntjndu ldinni leiddi tilkoma ljsmyndatkninnar af sr byltingu ger portrettmynda. upphafi, fr fimmta fram sjunda ratug aldarinnar, var nokku drt a lta taka af sr ljsmynd; myndatakan gat kosta rm mnaarlaun vel sts inararmanns. eir sem nttu sr jnustu portrettljsmyndara urftu v a vera vel stir. tt ljsmyndatakan vri mun drari en a lta mla af sr portrett var ljsmyndaportretti enn tkn um velmegun. Tknin raist hins vegar hratt og um 1870 var ori hgt a lta taka af sr litlar portrettmyndir fyrir tiltlulega lti f. Vi etta jkst ger portrettljsmynda til mikilla muna. Venjulegt flk gat n lti taka af sr myndir. etta voru tmar lrisumbta og stttataka samflaginu og portrettmyndir voru g afer til a endurspegla r breytingar. N sttist flk eftir v a sna fram a a vri jafnmikilvgt og aallinn og aumennirnir sem ur voru eir einu sem gtu lti gera af sr eftirmyndir. Nna gat almenningur, borgararnir sem auknum mli voru a taka vldin samflaginu, snt fram hrif sn og breytta stu jflaginu. Ljsmyndaportretti var tkni lrisins, tknin sem gat gert venjulega einstaklinga berandi jflaginu.

Til eru grynni portrettmynda fr sari hluta ntjndu aldar. flestum eirra sjum vi flk kltt upp sitt fnasta pss ar sem a situr ea stendur grafkyrrt mean myndin er tekin. sumum eirra eru fleiri saman, stundum heilu fjlskyldurnar. Algengt er a myndunum su einnig allskonar hlutir, munir sem sna stu fyrirmyndanna ea tkna strf eirra. etta er arfleif fr portrettmlverkum fyrri tma ar sem slkir hlutir voru nttir tknrnan htt til a sna persnuleika og stu fyrirmyndarinnar. Lng hef hefur skapast um a sna persnuna tknrnan htt. ttir essu eru ftin sem flk klist, hsmunir, stlar, bor, slur ea blmavasar. A baki flkinu myndunum var san yfirleitt mlaur bakgrunnur sem var eins og svistjld. honum gat birst veglegt rmi annig a a var eins og myndin vri tekin hll. Einnig var algengt a nta hugavert landslag sem bakgrunn. essir ttir myndarinnar, hlutir, hsmunir og bakgrunnur notai flk, eins og frammenn fyrri alda geru, til a tkna mikilvgi sitt, stu og persnuleika.

Flestir eir munir sem birtast me flki portrettljsmyndum ntjndu aldar eru ekki eirra eigin hlutir. Ljsmyndatakan tti sr sta stdi ljsmyndarans. strborgum voru au yfirleitt risi hrra bygginga ar sem hgt var a tba akglugga svo a skr birta lki um rmi. Flk gat v ekki ntt sr persnulega muni nema a litlu leyti vi myndatkuna. stainn buu ljsmyndarar flki a velja r gu safni muna til a hafa me myndinni. a gat einnig vali r v rvali bakgrunna sem stdi hafi upp a bja. Ef a tti ekki ngjanlega fn ft fyrir myndatkuna gtu ljsmyndarar einnig tvega au. annig gat einstaklingurinn vali r v sem boi var ljsmyndastofunni til a mta hvernig hann birtist myndinni. etta ir a andliti og hendurnar voru oft a eina sem tilheyri einstaklingnum og birtist myndinni. nnur persnuleg einkenni eins og andlitsmlun og hrgreisla voru, eins og enn er vaninn, mtu srstaklega fyrir myndatkuna. Allt anna var sett saman fyrir myndatkuna ljsmyndastofunni sjlfri, ftin, leikmunirnir og bakgrunnurinn. Flest a sem er endanlegu myndinni er v hluti svismyndar sem var srstaklega bin til til a sna persnu ess sem myndin er af. a er hr sem versta portrettmynda kemur sterkast fram: annars vegar a markmi myndarinnar a draga fram einstakan persnuleika fyrirmyndarinnar og hins vegar a meginhlutverk hennar a nta leikmuni og svismynd til a sna almenna stu hennar. Myndin er v ekki bara af einstaklingnum sem er fyrirmynd hennar heldur er hn jafnframt og ekki sur s mynd sem einstaklingurinn vill falla inn . mean persnuleikinn er einstakur er hugmyndin um borgaralega mynd einstaklingsins og stu hans almenn. a er essvegna sem flestar portrettmyndir fr seinni hluta ntjndu aldar lta meginatrium eins t. Flestar fyrirmyndanna tluu a lta gera af sr mynd til a sna fram srstan persnuleika sinn. N er etta flk hins vegar gleymt, vi vitum ekki hver a er sem myndin snir okkur. annig verur heildarmyndin almenn og a sem skn r myndinni fyrir okkur er svismyndin og umgjrin og s mynd sem hn birtir okkur. henni sjum vi drauma flksins og skir um hvernig a vildi vera. a sem birtist sterkast essum fjlda mynda er v hin almenna mynd sem hinn nfrjlsi borgari lrisrkisins vill vera hluti af.

Samtarportrett

Eins og komi hefur fram er eiginleg merking portrettmynda fjltt. r birta okkur hi einstaka v a draga fram einkenni persnunnar sem er myndefni eirra, a sem sker persnuna r fjldanum og gerir okkur kleift a ekkja hana sem slka. Um lei birtir portretti okkur einnig a sem er almennt og sameiginlegt flki. a sem sst ennan htt er r mannsins um a falla inn hpinn og njta viurkenningar. annig birtist hi almenna gjarnan egar portrettum hefur veri safna saman og au skou heild og einstaklingseinkennin hafa minna vgi. etta tvfalda merkingarsvi portrettsins hefur leitt til ess a ori portrett hefur yfirfrri merkingu veri nota yfir myndir og lsingar mrgu ru en einstaklingum. Oft er tala um portrett egar draga fram sameiginlegan kjarna einhverju sem er, eins og portrettmyndir, bi almennt og einstakt. Til dmis hafa veri ger portrett af svum, borgum, fyrirtkjum, jum og lndum. llum essum tilvikum er veri a reyna a skoa og lsa v sem er einstakt vi umfjllunarefni, en ann htt a a s einnig lsandi fyrir a sem a sameiginlegt me rum. Hugmyndin um portretti er notu til a skoa a sem er einstakt um lei og a er lsir strri heild.

a er ennan htt sem hgt er a skilja sninguna slensk samtarportrett marga vegu. Verkin sningunni er ll einhvers konar portrett, au eru tjning listamanna ar sem reynt er a draga hi einstaka fram persnunni mismunandi mta. Sumir listamannanna einbeita sr a mannverunni sjlfri, a v a sna tlit hennar og afstu einfaldan htt mynd og draga fram srstu hennar. eim verkum eru a oft bi draumar fyrirmyndarinnar og listamannsins sem mta endanlega sn okkar. Arir nta sr hi einstaka kveinn htt til a draga fram herslur samflagsins, eirrar samtar sem vi bum vi. ar eru einstk einkenni einstaklingsins meira mli falin eirri persnu sem veri er a tlka og ar verur umgjrin sterkari. Hr er a fremur hin almenna mynd samflagsins sem listamaurinn vill draga fram. Heildarmynd sningarinnar er hugsu sem sambland essara tta sem birtast mismiklum mli srhverri mynd. fjlbreytni sningarinnar er v falin s von a hn birti bi fjlbreytileika hins einstaka slenskri samt; hvernig bi fyrirmyndir og listamenn eru einstakir hugsun sinni og myndun og hina almennu sn sem samansafn verkanna dregur fram af slenskri samt. Sningin heild er v einskonar samsett portrett af v sem gti talist slenskt ninu sem vi bum vi.

Hlynur Helgason, listheimspekingur.

______________________________________________________________________________________________

The title of this exhibition, Icelandic Portraiture, includes several references appearing in the diverse range of artworks?an interesting mix and interplay of ideas on what is Icelandic, the contemporary era and what the word portrait stands for. All these ideas and often their unexpected interactions play a part in the design of the exhibition. Its main objective is to reflect on the concept of the portrait and what it can reveal. Its second objective is to show the Icelandic contemporary era through the interplay of different portraits and thereby create a mosaic, which will tell us something far beyond words. Overall, the goal is to exhibit portraits in a broad sense, showing diversity in methods, visual thinking and approaches in art creation.

All the artwork in this exhibition can be classified as portraits in some sense, where the artist seeks to reveal the uniqueness of the person portrayed in various ways. Some focus on the ways of the human being, showing her appearance and attitude in a simple manner. Others utilise the uniqueness of each person in order to highlight the priorities of contemporary society.

A mixture of those factors, is revealed in various ways in each picture. The hope is to show the viewer the diversity of our times, in Iceland; how both artists and their subjects are unique in their thought and imagination. The exhibition is then, in itself, a portrait of what we could call contemporary Icelandic.