Sjávarsýn

SJÁVARSÝN

Listasafniđ á Akureyri 27. apríl ? 9. júní 2013

 

Íslenskir myndlistarmenn hafa oft sótt innblástur sinn til hafsins og veitir ţessi sýning, sem byggđ er á úrvali verka úr fórum Listasafns Íslands, áhugaverđa yfirsýn yfir hvernig ţeir hafa nálgast ţetta viđfangsefni í gegnum tíđina. Ţjóđin var mótuđ af hugsunarhćtti landbúnađarsamfélagsins fram undir lok síđari heimsstyrjaldar og fengust listamenn nćstum eingöngu viđ landslagsmyndir fram ađ ţeim tíma. Ţegar líđa tók á fjórđa áratuginn viku rómantískar náttúrulýsingar, sem hjálpuđu til viđ ađ sameina ţjóđina í sjálfstćđisbaráttunni, fyrir persónulegri og fjölbreyttari hugarefnum um leiđ og sjávarútvegurinn festi sig í sessi sem ađalatvinnuvegur landsins. Ţótt Íslendingar hafi lengi sótt sjóinn og búi flestir viđ ströndina fer ekki mikiđ fyrir hafinu  í okkar myndlistarsögu. Á ţví eru ţó ýmsar merkilegar undantekningar eins og sjá má á ţessari sýningu sem skartar verkum eftir marga af okkar ţekktustu myndlistarmönnum.

HS

 

 

Ein elsta myndin á ţessari sýningu er, Fiskverkun viđ Eyjafjörđ eftir Kristínu Jónsdóttur (1888-1959) frá árinu 1914 sem sýnir konur ađ störfum á bryggju viđ ađ stafla saltfiski. Sama myndefni, ţ.e. íslenskt fiskverkafólk ađ störfum, tók Kjarval (1885-1972) fyrir ţegar hann var fenginn til ađ mála myndir frá íslenskum sjávarútvegi á veggi annarrar hćđar Landsbankahússins viđ Austurstrćti 1924-1925.  Ţađ er í raun fyrst á ţessum tíma sem má merkja ađ íslenskir málarar séu farnir ađ mála verkafólk og sjómenn viđ fiskveiđar.

Finnur Jónsson (1892-1993) varđ einna fyrstur til ađ sinna sjávarmyndefninu til jafns viđ annađ myndefni og gerđi svo allan sinn feril. Myndir hans af fiskimönnum á sjó undirstrika smćđ mannsins og víđáttu hafsins viđ misjafnar ađstćđur ţar sem bćđi litanotkun og myndbygging draga fram spennu og hreyfingu svo auđvelt er fyrir áhorfandann ađ ímynda sér hvernig aldan er stigin. Verk Finns, Rauđkembingur frá árinu 1976 sýnir hvernig einfaldleiki formsins hefur yfirráđ og allt smálegt er ţurrkađ út ţannig ađ aflsmunur hvals og tveggja manna á báti sem fanga hann er langt frá ţví ađ vera tekiđ raunsćistökum af málaranum.

Sá íslenski listamađur sem er ţekktastur fyrir sjávarmyndir er Gunnlaugur Scheving (1904-1972). Gunnlaugur málađi myndir tengdar sjónum og sjósókn allan sinn feril eđa frá ţví ađ hans fyrsta stóra sjávarmynd, Bassabáturinn, var máluđ 1929-1930.  Ţó marka Grindavíkurmyndir Schevings rúmum tíu árum síđar nokkur tímamót á ferli hans ţar sem hann fer ađ einbeita sér meira en fyrr ađ sjónum. Ţessar myndir verđa aflvaki síđari verka hans og á ţessum tíma, árunum sem hann dvaldist í Grindavík (1940-1947), nćr hann fram ţeim litum sem hann síđar vinnur međ og sankar ađ sér hugmyndum sem áttu eftir ađ reynast honum drjúgar í sínum stóru verkum frá 6. og 7. áratugnum.

Einkennandi fyrir list Gunnlaugs hin síđari ár er einföldun formsins ţar sem beinar skálínur og köntuđ form eru allsráđandi í allri myndbyggingu. Viđ bćtist svo sjónarhorn áhorfandans um borđ í sjálfum bátnum sem sjaldnast siglir lygnan sjó. Sjómennirnir um borđ eru dregnir upp međ sömu beinu línunum og eru ţar af leiđandi stirđir í stćrđ sinni ţar sem hetjulegt svipbrigđaleysiđ eflir dramatík myndefnisins.  Viđ vinnu sína gerđi Gunnlaugur fjölda skissa ţar sem hlutföll og stađsetningar voru mátađar til ađ ná fram sem mestri spennu og sem bestri myndbyggingu fyrir myndefniđ. Sćţoka sem Gunnlaugur lauk viđ áriđ 1968 á sér hliđstćđu í myndinni  Hákarlinn tekinn inn frá árinu 1965 ţar sem myndbygging ţessara mynda er áţekk, sem og myndefniđ.  Í ţessum verkum Gunnlaugs koma fram hans helstu áhrifavaldar, málarar á borđ viđ Léger og Picasso sem upphófu verkamanninn, en stíll ţeirra og tćkni veitti Gunnlaugi ekki síđur innblástur hvort sem ţađ var í sjávarmyndum hans eđa sveitamyndum. Hefđbundnari mynd ađ uppbyggingu er til dćmis Fisklöndun frá 1966 ţó ađ ţar sé einnig veriđ ađ leika međ sniđ sjálfs myndflatarins; mennirnir í forgrunni eru klipptir um mittiđ. Vinna hafnarverkamanna í Reykjavíkurhöfn er einnig myndefni Jóns Ţorleifssonar (1891-1961) ţar sem léttleiki myndarinnar rćđst öđru fremur af litanotkun og jafnri birtudreifingu sem einkenndi myndir Jóns á ţessum tíma.

Ţeir listamenn sem komu fram á fjórđa áratugnum sinna ţví myndefni sem hér er til sýningar enda verđur ,,mađurinn viđ vinnu sína? eitt af ađalviđfangsefnunum á ţessum tíma kreppuáranna ţar sem expressjónisminn rís hćst í íslenskri myndlist.  Breiđar útlínur formanna og andstćđra litaflata byggja upp myndflötinn og tjáning listamannsins á myndefninu endurspeglar hans innri tilfinningu gagnvart ţví og skilar sér til áhorfandans međ hinni einföldu myndbyggingu ţar sem öllum smáatriđum er sleppt.

 

 

Jón Engilberts (1908-1972) er einn ţeirra listamanna sem koma fram á ţessum tíma en eitt af höfuđviđfangsefnum Jóns á fjórđa áratugnum var manneskjan. Myndir Jóns sýna gjarnan fólk ađ kvöldlagi í sjávarţorpi, fólk í frítíma sínum, fólk á leiđ til kirkju eđa fólk viđ vinnu og svo mćtti áfram telja. Mynd hans Viđ ströndina frá 1945 er skipt í annars vegar stóran bakgrunn ţar sem heilt sögusviđ kemur fram og hins vegar stúlku, í forgrunni, sem virđist tilheyra öđrum tíma og plani en myndefniđ sjálft sem heiti myndarinnar vísar til. Ţannig má leiđa ađ ţví líkum ađ hér séu tvö tímaskeiđ innan myndrammans, nútíđ og fortíđ.

Í verkum Jóhanns Briem (1907-1991) er myndefniđ ávallt einfaldađ til hins ítrasta ţar sem málarinn, međ sínum einfalda litaskala og formum, dregur upp myndir sem eru lausar viđ alla athöfn. Verkiđ Rauđur bátur, málađ 1972, er frá frjóasta skeiđi Jóhanns ţar sem litir og form gegna ađalhlutverki í uppbyggingu og spennu myndheildarinnar. Báturinn í fjörunni er hér ekki nákvćm eftirmynd af báti heldur einföld táknmynd.

 

 

Lífsgleđi einkennir verk ţeirra Svavars Guđnasonar (1909-1989) og Karls Kvaran (1924-1989) sem eru ekki ađ öllu leyti abstraktverk. Skip og haf frá 1939 sýnir ađ Svavar er ekki alveg búinn ađ má hiđ hlutbundna úr myndlist sinni ţví vel má greina skútuna sem siglir á bláu hafinu undan ströndum á tvívíđum myndfletinum sem er laus viđ alla dýpt. Hin fígúratífa frásögn er enn auđsćrri í verkum Karls frá Skerjafirđinum ţar sem myndfletinum er skipt upp međ ströndinni, hafinu og himninum og bátarnir og verurnar á ströndinni eru málađar međ stórum hvítum litaflötum sem skera sig úr. Af léttleika litanna má ćtla ađ hér sé ţađ frítíminn sem myndefniđ fjallar um, ţ.e. konur sitjandi á strönd.

Myndir Jóns Stefánssonar (1881-1962) á sýningunni bera augljós einkenni Jóns ţar sem samrćmi formsins er í hávegum haft og myndskipun leiđir öll til ţess ađ skapa jafnvćgi innan myndrammans. Í verkinu Sjómenn viđ ströndina eđa Formenn frá 1940 gefur ađ líta eftirtektarverđa myndbyggingu ţar sem fremst til vinstri, í forgrunni myndarinar, er ađalmyndefniđ, ţ.e. ţrír formenn sem standa á kletti. Ţeir fylla upp í hćđ myndflatarins og draga ţannig augu áhorfandans strax til sín. Fyrir neđan klettinn stendur hópur sjómanna og sést ađeins í hluta andlita ţeirra og fjćr sést brimrót viđ kletta.  Hin samhverfa myndbygging sem oft er í verkum Jóns er horfin og ađaláherslan er lögđ á formennina ţrjá í forgrunni myndar. Stađa ţeirra til hliđar á myndfletinum opnar sýnina til hafs, einnig birtan sem ţeir skyggja á ađ hluta, en minnst er gert úr sjómannahópnum í miđhluta myndarinnar.  Ţessi myndbygging og sú túlkunarleiđ sem Jón fer í ţessari mynd skýrir hann sjálfur svo, ađ myndin fjalli um ,,hiđ ađţrengda fólk á milli náttúruaflanna og foringjanna? (Ólafur Kvaran, ,,Jón Stefánsson: Tjáning hughrifa og klassískt samrćmi? frá 1989).

 

 

Ágúst Petersen (1909-1990), sem átti rćtur sínar ađ rekja til Vestmannaeyja málađi margar myndir frá höfninni í Eyjum ţrátt fyrir ađ vera á ţeim tíma búsettur í Reykjavík. Ţćr myndir sem hér eru dregnar fram sýna litla báta halda í róđur.  Einlćgni málarans viđ myndefniđ má merkja af einfaldleikanum og látleysinu í hinum dempuđu, mildu litum.

Veröld ţorps og strandar var ađ töluverđu leyti viđfangsefni Veturliđa Gunnarssonar (f. 1926) í málverkum hans. Ţar eru ţađ vestfirsku ţorpin sem málarinn ţekkti svo vel sem veita honum innblástur. Verbúđirnar, bárujárnshúsin, alţýđufólkiđ, stormurinn og hafrótiđ koma oft fyrir í verkum Veturliđa ţar sem sérstćđ myndbyggingin, sem minnir nokkuđ á sum verka Jóns Engilberts, gegnir ţví hlutverki ađ búa til logandi veröld líkt og í Undir jökli frá 1974 ţar sem smćđ mannvirkja er algjör og ţau ofurseld náttúrunni um kring.

Ţessi sýning varpar nokkru ljósi á hin ólíku efnistök ţeirra málara sem hefur veriđ fjallađ um og eiga myndir á sýningunni.  Ţađ er ljóst ađ mikils margbreytileika gćtir hjá málurum okkar ţegar kemur ađ sjávarmyndum hvort sem ţar er veriđ ađ sýna raunsćja mynd af hinni vinnandi stétt sjómanna eđa fiskverkafólks eđa frítímanum gefinn gaumur. Hin ríka hefđ fyrir landslagsmyndum sem viđ Íslendingar eigum kemur ekki nema ađ litlu leyti inn á ţetta sviđ, og í raun er ţađ fyrst um og upp úr 1920 sem málarar fara ađ fást viđ myndefniđ í einhverjum mćli. Ţađ er svo međ fulltrúum expressjónismans á Íslandi, ţar sem fariđ var ađ mála hina vinnandi stétt, ađ myndefninu var veitt fullt brautargengi. Ađ lokum má einnig geta ţess ađ fulltrúar ljóđrćna og expressjóníska abstraktsins um miđja 20. öldina sóttu ósjaldan innblástur til hafsins en ákveđiđ var fyrir ţessa sýningu ađ einskorđa val verka viđ ţađ ađ ţau hefđu til ađ bera hina fígúratífu frásögn.

Byggt á texta eftir Hörpu Ţórsdóttur frá 2003

-

Myndir